Tembang Dhandhanggula ing ngisor iki pethikan saka Serat Wulangreh, reriptane Sri Susuhunan Paku Buwana IV, pujangga kang uga raja ing Surakarta Hadiningrat (1788-1820). Serat Wulangreh iku dumadi saka 13 pupuh tembang. Isine Serat Wulangreh iku pitutur luhur kang dadi paugeran laku utama tumekane saiki.
Dhandhanggula Slendro 9
. . . . .
2 5 6 6 6 1 1 1 1 1
(1) //Pa-me- dhar-e/ wa-si- ta- ning/a- ti,
. .
1 1 6 6 6 6 6 6 6 6
Cu-man-tha- ka/ a- ni- ru/ pu- jang-ga,
5 6 6 6 6 6 6 5 5
Da-hat mu-dha/ ing ba- tin- e,
.
5 6 6 6 6 1 6
Na-nging ke- dah/gi-nung- gung,
5 5 2 2 2 2 2 2 16
.
.
Da-tan wruh yen/ a- keh/ nge-sem-i,
1 2 2 2 2 2 2
a- mek-sa/ a- ngrum-pa-ka,
1 1 6 6 1 6 5
. . . .
Ba-sa/ kang ka- lan-tur,
1 2 2 2 2 2 2 2
Tu-tur/ kang ka- tu-la-/ tu- la,
2 2 16 6 6 6 6 6 6 1 2 2
. . . . . . .
Ti- na- la- ten/ ri- nu- ruh/ ka- la- wan ri-rih,
5 6 1 6 2 1 6 1
. . . .
Mrih pa-dhang-ing/ sas- mi- ta//
(2) Sasmitaning ngaurip puniki,
mapan ewuh yen ora weruha,
tan jumeneng ing uripe,
akeh kang ngaku-aku,
pangrasane sampun udani,
tur durung wruh ing rasa,
rasa kang satuhu,
rasaning rasa punika,
upayanen darapon sampurna ugi,
ing kauripanira.
(3) Nanging yen sira ngguguru kaki,
amiliha manungsa kang nyata,
ingkang becik martabate,
sarta kang wruh ing kukum,
kang ngibadah lan kang wirangi,
sokur oleh wong tapa,
ingkang wus amungkul,
tan mikir pawewehing liyan,
iku pantes sira guronana,
sartane kawruhana.
Tembang utawa sekar yaiku rumpakan basa kanthi paugeran tartamtu kang
pangucape kudu nggunakake kagunan swara. Mulane ing tembang macapat ana perangan rasaning swara (titilaras) lan rasaning basa (sastra). Ing rasaning swara dikenal anane titilaras slendro lan titilaras pelog. Titilaras slendro iku ana telung pathet, yaiku slendro pathet nem, slendro pathet sanga, lan slendro pathet manyura. Ing titilaras pelog uga ana telung pathet, pelog pathet nem, pelog pathet lima, lan pelog pathet barang.
Ing tembang iku rasaning swara winengku ing rasaning basa, tegese nalika nembang
kudu ngutamakake basa utawa sastrane. Mula banjur ana pedhotan kendho lan pedhotan kenceng. Pedhotan kendho iku pedhotan kang manggon ing wekasaning tembung lan ora medhot wandaning tembung, dene pedhotan kenceng iku pedhotan kang ora manggon ing
wekasaning tembung.
Serat kang tinulis kanthi tembang macapat lumrahe dumadi saka pirang-pirang pupuh. Saben pupuh mau dumadi saka pirang-pirang pada. Ing saben pada bisa ditemokake guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu/swara. Arane saben pupuh mau bisa dideleng saka sasmitaning tembang lan paugerane tembang macapat.
Tembang Macapat iku nduweni paugeran guru gatra, guru wilangan lan guru lagu.
Tembang Dhandhanggula pada (1) ing dhuwur yen digoleki guru gatra, guru
wilangan lan guru lagune kaya ing ngisor iki;
Gatra Cakepan Guru Wilangan lan
Guru Lagune
1. Pamedhare wasitaning ati, 10i,
2. Cumantha aniru pujangga, 10a,
3. Dahat mudha ing batine, 8e,
4. Nangi kedah ginunggung, 7u,
5. Dat wruh yen akeh ngesemi, 9i,
6. Ameksa angrumpaka, 7a,
7. Basa kang kalantur, 6u,
8. Tutur kang katula-tula, 8a,
9. Tinalaten rinuruh kalawan ririh, 12i,
10. Mrih padhanging sasmita 7a.
Tembang Macapat iku jinise ana 11, gampange karingkes kanthi sebutan MasPuKi SiDurGamMi MeDhanPangkAs. 11 jinis tembang macapat mau ditata runtut kaya lelakune wong urip ing alam donya; yaiku : Maskumambang, Pucung, Kinanthi,
Sinom, Durma, Gambuh, Mijil, Megatruh, Dhandhanggula, Pangkur, Asmaradana.
Sumber :
2 2 16 6 6 6 6 6 6 1 2 2
. . . . . . .
Ti- na- la- ten/ ri- nu- ruh/ ka- la- wan ri-rih,
5 6 1 6 2 1 6 1
. . . .
Mrih pa-dhang-ing/ sas- mi- ta//
(2) Sasmitaning ngaurip puniki,
mapan ewuh yen ora weruha,
tan jumeneng ing uripe,
akeh kang ngaku-aku,
pangrasane sampun udani,
tur durung wruh ing rasa,
rasa kang satuhu,
rasaning rasa punika,
upayanen darapon sampurna ugi,
ing kauripanira.
(3) Nanging yen sira ngguguru kaki,
amiliha manungsa kang nyata,
ingkang becik martabate,
sarta kang wruh ing kukum,
kang ngibadah lan kang wirangi,
sokur oleh wong tapa,
ingkang wus amungkul,
tan mikir pawewehing liyan,
iku pantes sira guronana,
sartane kawruhana.
Tembang utawa sekar yaiku rumpakan basa kanthi paugeran tartamtu kang
pangucape kudu nggunakake kagunan swara. Mulane ing tembang macapat ana perangan rasaning swara (titilaras) lan rasaning basa (sastra). Ing rasaning swara dikenal anane titilaras slendro lan titilaras pelog. Titilaras slendro iku ana telung pathet, yaiku slendro pathet nem, slendro pathet sanga, lan slendro pathet manyura. Ing titilaras pelog uga ana telung pathet, pelog pathet nem, pelog pathet lima, lan pelog pathet barang.
Ing tembang iku rasaning swara winengku ing rasaning basa, tegese nalika nembang
kudu ngutamakake basa utawa sastrane. Mula banjur ana pedhotan kendho lan pedhotan kenceng. Pedhotan kendho iku pedhotan kang manggon ing wekasaning tembung lan ora medhot wandaning tembung, dene pedhotan kenceng iku pedhotan kang ora manggon ing
wekasaning tembung.
Serat kang tinulis kanthi tembang macapat lumrahe dumadi saka pirang-pirang pupuh. Saben pupuh mau dumadi saka pirang-pirang pada. Ing saben pada bisa ditemokake guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu/swara. Arane saben pupuh mau bisa dideleng saka sasmitaning tembang lan paugerane tembang macapat.
Tembang Macapat iku nduweni paugeran guru gatra, guru wilangan lan guru lagu.
wilangan lan guru lagune kaya ing ngisor iki;
Gatra Cakepan Guru Wilangan lan
Guru Lagune
1. Pamedhare wasitaning ati, 10i,
2. Cumantha aniru pujangga, 10a,
3. Dahat mudha ing batine, 8e,
4. Nangi kedah ginunggung, 7u,
5. Dat wruh yen akeh ngesemi, 9i,
6. Ameksa angrumpaka, 7a,
7. Basa kang kalantur, 6u,
8. Tutur kang katula-tula, 8a,
9. Tinalaten rinuruh kalawan ririh, 12i,
10. Mrih padhanging sasmita 7a.
Tembang Macapat iku jinise ana 11, gampange karingkes kanthi sebutan MasPuKi SiDurGamMi MeDhanPangkAs. 11 jinis tembang macapat mau ditata runtut kaya lelakune wong urip ing alam donya; yaiku : Maskumambang, Pucung, Kinanthi,
Sinom, Durma, Gambuh, Mijil, Megatruh, Dhandhanggula, Pangkur, Asmaradana.
Sumber :
- https://kamimadrasah.blogspot.com/2018/11/download-buku-bahasa-jawa-k13-sdmi.html?m=1
- Sastri basa kelas 10
Makasih kak
BalasHapus